Jak go nazwać, by nie skrzywdzić.

Zakończyło się niedawno palowanie. Palowanie terenu pod Stadion Narodowy. Udało się przed zaplanowanym terminem wrazić w ziemię odpowiednią liczbę żelbetowych podłużnic. Większość gazet o tym pisała. Zrobione, amen i okay. Nieco wcześniej odbyło się natomiast pałowanie. Pałowanie symboliczne. Stadion Narodowy, nim powstał, został symbolicznie spałowany – i ma teraz in potentia pokaźne siniaki. Ten i ów tłukł go metodycznie i aż do zziajania, nim własną śmieszność dostrzegł. Katowano sportową arenę pomysłem sprzedaży praw do nadania jej komercyjnej nazwy. Praktykowano zatem sadyzm w wersji onomastycznej. Nie wiem, czy jakieś kompendia z zakresu rui i poróbstwa notują tego rodzaju dewiację. Wiem za to, że o kongenialnym pomyśle pewnie jeszcze usłyszymy. Jeszcze nie amen zatem. I na pewno nie okay.

Idea wychynęła, zdaje się, z nieobjętych przestworów mądrości ministra Mirosława Drzewieckiego. Ta część publiki, która przypisuje politykom PO niegodny obyczaj ustawiania przetargów wszelakich, rada by zapewne spytać: czy wspomniane prawo nazewnicze zostałoby wystawione na licytację, czy raczej tak by się bieg spraw ukierunkował, że ktoś odpowiedni skorzystałby z opcji „Kup teraz”? A już zostawiając polityczne niechęci i krzywdzące domysły na boku, zadajmy inne pytania. Czy nasza duma narodowa doznałaby istotnego wzmożenia, gdyby w świat popłynęły wieści o otwarciu na przykład „TP Areny Narodowej” lub „PZU Neszynal Stejdium”, czy zgoła „Carrefour Stade de Pologne”? Czy błogo byłoby nam ze świadomością, że główny stadion kraju zawdzięcza swe patronimikum, powiedzmy, instytucji znienawidzonej przez rzesze klientów za monopolistyczną pazerność (autor oświadcza, że powyższa surowa kwalifikacja nie ma nic, ale to nic wspólnego z firmami wymienionymi wyżej dla przykładu – co oczywistym jest dla wszystkich bez wyjątku klientów owych podmiotów prawa handlowego)?

Jaki czort przewrotny kazał ministrowi wyrwać się z taką bzdurą? Czy Mirosław Drzewiecki łudził się, że wyborcy poczytają ją za przejaw gospodarności, chwalebnej zwłaszcza w czasie kryzysu? Naturalnie, niejeden stadion nosi miano natury komercjalnej. Jest jednak ośmieszającym błędem, gdy ekipa u władzy najpierw chętnie operuje nazwą uwznioślającą w nie mniej uwznioślających kontekstach („wybudujemy Stadion Narodowy na miarę naszych…”), a potem bez oporów planuje ten symboliczny walor zwyczajnie opylić. Ależ to karygodna niekonsekwencja. To taka niespójność politycznego przekazu, że aż zgrzyta i iskry lecą. To też chyba – niestety – świadectwo intelektualnego niechlujstwa. Proszę wybaczyć niewyszukane porównanie, ale podobny niesmak by się rozkisł, gdyby jakaś tipsiasta celebrytka najpierw przechwalała się przed publiką swoim dziewictwem, a potem wystawiła je na aukcję w serwisie Allegro.

Na dodatek niedawno jedną z ulic praskiego Žižkova poświęcono Ryszardowi Siwcowi, który na Stadionie Dziesięciolecia dokonał samospalenia w proteście przeciwko najazdowi wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację w ramach niesławnej akcji „Dunaj”; pojawiły się zatem w Polsce głosy, by i nową sportową arenę nazwać imieniem Siwca. Najdelikatniej mówiąc, niezbyt fortunny to pomysł. Przecież niewinne oznajmienie komentatora sportowego z meczu rozgrywanego na tym obiekcie: „bramka nieuznana, bo napastnik był na spalonym”, „niestety, gol samobójczy” nabrałoby znamion nie groteski już nawet, a raczej makabreski. Starczy, że do annałów polskiego dziennikarstwa sportowego przeszedł nagłówek o pasach (czyli graczach Cracovii) przegrywających w Oświęcimiu.

Jak wiadomo, wybierając imię dla dziecka, można swoją latorośl ukrzywdzić dotkliwie i na całe życie. Nie skrzywdźmy stadionu nieprzemyślaną nazwą. Jeszcze się zemści; a wiadomo, ile razy polska reprezentacja przegrywała tylko z powodu murawy.

Damian Strzeszewski

Udało się. Nie przegrać wyżej.

Już był w ogródku, już witał się (Lech) z jedną ósmą finału... Zaczęło się przesympatycznie. Zdołali nasi i bramkę strzelić, i prowadzenie długo utrzymać, i nawet przekonująco symulować zachowania wiecznych symulantów, czyli przewracać się w potrzebie z włoskim rozmachem. Dało się zauważyć więcej udanych podań lechitów z pierwszej piłki, niż ich przypada na wszystkie mecze przeciętnej kolejki Ekstraklasy. Ale po przerwie każda z drużyn starała się grać jakby na miarę logotypu widniejącego na koszulkach. Chłopcy Smudy popadli w piwne otumanienie, ich rywale wydobyli się z dna upokorzenia twardą, do bólu konkretną, nieodparcie skuteczną, acz mało wyrafinowaną boiskową robotą. Rozpędzona Dacia łupnęła w barykadę skrzynek Warki i oczywiście ją przebiła.

Zabolało, prawda? Najsprawniejszej bodaj drużynie naszego kraju pomachali na pożegnanie mocno przeciętni ragazzi. Zabolało, nie ma co zaprzeczać. I nerwami szarpnęło zdrowo. Weźmy niefortunnych zmienników. Jedyny Kikut, o jakim teraz umiem myśleć ciepło, jest latarnią morską na wyspie Wolin.

Jak dziś najwłaściwiej zaadresować pretensje? Do trenera? Do napastnika X czy obrońcy Y? O nie, raczej do wszystkich, którzy w mniej lub bardziej pośredni sposób powodowali i pogłębiali upośledzenie polskiego futbolu. Do ojców założycieli i do wytrwałych amatorów piłkarskiego pokera. Ich jest winą, że jeden raptem Kolejorz musiał u progu piłkarskiej wiosny udźwignąć nadzieje wszystkich polskich kibiców. Nie udźwignął, trudno. Respekt i tak za to, co osiągnął.

Damian Strzeszewski

Uda się w Udine!

Przecież to tylko turniej o nagrodę pocieszenia. Zmagania pariasów. Emocje w klasie ekonomicznej (uwaga więc na płaszcze, kapelusze i asertywne panie w uniformach, bo co, jeśli i tam „biją Niemcy”?). To taki futbol z Bied…nki. Tacy mistrzowie, co by mogli klaskać u Rubika. No name game. Drugiej (międzynarodowej) ligi smak. Tym się nie wypada entuzjazmować w lepszym towarzystwie.

Trudno znaleźć prasowe doniesienie, w którym o Pucharze UEFA pisano by w innej poetyce. O podrzędnym statusie tych rozgrywek przypomina się w sposób wyraźnie już zrytualizowany. Zgoda, oceny takie znajdują pokrycie w konkretnych danych. I na trybunach przy takich meczach mniej gęsto, i reklamy emitowane w przerwie transmisji tańsze, i budżety wielu walczących tam drużyn mniej wyśrubowane, i miasta, z których jedenastki te pochodzą, trudniej zlokalizować na mapie. Aha, i nie uświadczysz tu na przykład lekko śniadego osobnika, który najpierw zasłynął chorobliwą skłonnością do symulowania fauli, potem zyskał zaszczytne miano najprzystojniejszego piłkarza Europy (werdyktem wielu szacownych gremiów, od bywalców gejowskich portali poczynając; co rzec wypada, jeśli się nie chce uchybić chronologii), a wreszcie zaczął grać szatańsko.

Prawda więc, że Pucharem UEFA nie warto się ekscytować. Prawda – ale prawdy tej 26 lutego Anno Domini 2009 proszę nie wypowiadać w Poznaniu zbyt głośno. Dla własnego dobra – bo można się spotkać z ripostą tak gorzką, że później i tuzin sznek z glancem nastroju nie dosłodzi. A i poza Wielkopolską też – zapomnijmy na jeden dzień, że to jednak nie Liga Mistrzów. Trzymajmy kciuki, wypromieniujmy z siebie parę megawatów dobrych fluidów, zaadresowanych na północne Włochy, Kolejorzowi pokibicujmy. Należy mu się. Choćby tylko za zeszłotygodniowy mecz. Za widowiskowe otrzepanie ze śniegu bramki rywala, a potem – pięć minut sugestywnej lekcji wychodzenia z kryzysu (na najbliższe miesiące – jak znalazł). Choćby tylko za to, że wiele dają tej drużynie zawodnicy, o których mówi się z nadzieją w perspektywie polsko-ukraińskich mistrzostw. Choćby tylko za to, że na „Franza” można liczyć. Oby z ziemi włoskiej do Polski wrócił Franciszek Zwycięski.

Damian Strzeszewski

Oby tylko we Lwowie.

W branżę samochodową. W branżę rozrywkową. W branżę reklamową. W branżę budowlaną. Bitny ten kryzys, bo we wszystkie te branże, i jeszcze w parę innych, uderzy. Każdy z tych ciosów nietrudno przełożyć na konkretne liczby – choćby tylko zwolnionych pracowników, choćby tylko zaprzepaszczonych planów osobistych tych ludzi. Skłania to do powściągliwości w ubolewaniach nad mniej dramatycznymi skutkami ekonomicznego załamania. Choć jednak mądrze radził wieszcz (pamiętają Państwo, który wieszcz?): „Nie czas żałować róż, gdy płoną lasy”, takie zdarzają się róże, nad których marnym losem warto się poużalać.

Gdy ogłoszono, że to Polska i Ukraina zorganizują mistrzostwa w 2012 roku, zapanowała radość powszechna. Tak powszechna, że poczuli się w obowiązku komentować ją politycy, historycy idei, dziennikarze od kopaniny nieboiskowej (znaczy: komentatorzy polityczni) – każdy, kto tylko głos wydawać publicznie musi bądź lubi. Cóż mieli do powiedzenia ci akurat, którzy wiedzą o futbolu tyle, że piłka jest okrągła, a bramki są dwie (a trzecia bramka wisi w powietrzu – jak dodają wyznawcy zydorowszczyzny, szpakowszczyzny i wyznań pochodnych)? Wywodzili zgodnie, że wspólne przedsięwzięcie posłuży zacieśnieniu więzi między Polską a Ukrainą, że będzie wręcz kolejnym, ważnym etapem w realizacji testamentu politycznego ludzi tej miary, co Jerzy Giedroyc. Mówili co najmniej tak mądrze, jak Słowacki o różach w ogniu. Zapewne wielu – a w każdym razie niżej podpisanemu – przyszło do głowy, że na przekór turniejowym obyczajom, nakazującym urządzać finały EURO w stolicy państwa, warto by było tym razem na najważniejszy mecz zaprosić kibiców do Lwowa. Do miasta, które jak mało które tchnie duchem Europy Środowo-Wschodniej – przez wieki wielonarodowej, przez dziesięciolecia maltretowanej sowieckim absurdem. Do miasta, które dowodzi, że Ukrainy nie trzeba szukać poza rogatkami Europy i że do twarzy Ukrainie w poamarańczowym. Do jedynego miasta, w którym Polakom dano urzeczywistniać w szerszej skali ich własne pomysły na nowoczesną metropolię, po swojemu przełamywać architektoniczne rygory stylów historycznych i przemierzać drogę ku modernizmowi (a w czasach taniej masowej turystyki miejskiej ma swój ciężar gatunkowy). Krótko mówiąc, do miasta tyleż ukraińskiego, ile polskiego – co wolno stwierdzać, nie gwałcąc żadnych uzasadnionych norm politycznopoprawnościowych.

O złoto dwie najlepsze drużyny powalczą, jak wiadomo, w Kijowie. Dla Lwowa przewidziano mecze mniejszej rangi. Tak zapowiadano, nim nadszedł kryzys. Teraz nie ma pewności, czy w dawnej galicyjskiej metropolii rozegrany zostanie jakikolwiek pojedynek. Zmieniają się ponoć proporcje państwowych dotacji dla poszczególnych ukraińskich miast, akurat we Lwowie materia stawia silniejszy opór, niż gdzie indziej.

Powie ktoś: przecież polski rząd i polska federacja doceniają chyba symboliczny potencjał, jaki tkwi w międzynarodowej współpracy przy organizacji mistrzostw. Rozumieją chyba, jak doskonałą konkretyzacją wzniosłej opowieści o zgodnym współdziałaniu na zrębach pojednania może być lwowskie przedsięwzięcie; doskonałą – bo chyba jedyną dziś wyobrażalną. Mogą zatem skutecznie nakłonić Ukraińców, by tego akurat miasta kryzys nie wypchnął na bocznicę. Mogą? Pewnie mogą. Pewnie mogą też usłyszeć: a co wam po Lwowie, jeśli i tak nie zdążycie dociągnąć dwupasmówki do Hrebennego – czy do któregokolwiek innego punktu polsko-ukraińskiej granicy.

Odpukać w niemalowane, oby tylko lwowianom się udało. To ważny element projektu. To ważne ogniwo łańcucha znaczeń, znaczeń cennych, niezależnie od kursu złotego i hrywny.

Damian Strzeszewski, w ramach projektu społecznego 2012

Leo, nie Kazio

Pożegna się z reprezentacją? Pożegna – prawie na pewno. Do niedawna ino chodziły o tym słuchy. Chodziły chyłkiem i nieśmiało słuchy wątłe jak u wygłodzonego szaraka, i jakby swoją wątłością zawstydzone. Teraz te słuchy urosły, przytyły i jako rzetelnie uzasadnionym prognozom już im nie wypada niepozornie dreptać, lecz raczej wozić się z pyszna limuzynami klasy executive. Choć Święta dawno za nami, wesołą nowinę bracia słuchajcie. Zgoda, niekoniecznie wesołą. Ale, bracia kibice, słuchajcie. Ten Holender to będzie latający Holender. Bo wyleci. Lato dla wielu gatunków oznacza czas wędrówek – z okolic, gdzie żar dziki i już wprost nie do wytrzymania, w strony o bardziej umiarkowanym klimacie. W strony, gdzie bujne ziele się ściele. Wyleci więc. A jeśli nawet nie wyleci, to odleci.

Jasne już, kto cieszy się z tego domniemanego odlotu jako pierwszy. To pracownicy redakcji dużych dzienników obarczeni niewdzięcznym zadaniem wymyślania tytułów. Tytułów chwytliwych, takich, które przykują uwagę internauty. I tego internauty, co mu w głowie tylko gołe cycki, piwnymi oparami zasnute (wedle klasycznej charakterystyki pewnego polityka, biegłego w najnowszych technologiach), i tego, co ma mózgowie nieodrętwiałe, a witryny takiego czy innego dziennika odwiedza na przykład wówczas, gdy akurat szef mu nie gdera nad uchem. Jak tym specom od tytułów teraz łatwo! Starczy najbanalniejszą w świecie notatkę o wyjeździe polskich piłkarzy na zgrupowanie reprezentacji zatytułować Benhakker czekał w Amsterdamie – by już być pewnym odpowiednio wysokiej liczby czytelników. „Aha, poleciał frajer do prezesa Ajaxu, ale go tam olali, bo se nawet w Polsce nie poradził” – pomyśli piwolubny cyber-erotoman, widząc taki tytuł, a nie znając treści artykułu (pomyśli tak, rozpierany oczywiście przez Schadenfreude – choć akurat słowa tego ani zna, ani rozumie). „Aha, Grzegorz zapowiedział publicznie, że zaprosi trenera na rozmowę, a teraz milczy i jak stary aparatczyk pokazuje mu, kto tu rządzi” – pomyśli przed lekturą kibic kształcony i wobec PZPN niechętny z przyczyn fundamentalnych. Gdy obaj czytelnicy dobrną do końca notatki, dowiedzą się, na kogo i dlaczego (why) czekał Leo. Otóż w Amsterdamie piłkarze lecący z Okęcia najzwyczajniej w świecie przesiedli się do innego samolotu. Tam dołączył do nich trener. Czekał więc, a jakże. Może nawet nerwowo podrapywał podbródek i nucił pod nosem „Lato wszędzie” Formacji Nieżywych Schabuff.

Tak pomyślane prasowe tytuły i tak pomyślane komunikaty czytam z niesmakiem (ja, niżej podpisany; nie wiem, jak piwożłop i kibic biurowy). Przykład pochodzi z poniedziałkowego wieczora (2 lutego 2009) i witryny www.dziennik.pl, ale nietrudno przytoczyć wiele podobnych. Mętna sytuacja cudzoziemskiego trenera, człowieka, któremu polska piłka co nieco zawdzięcza, a na którego łypią spode łba, prychają i parskają osoby – mówiąc najdelikatniej – nieco mniejszych zasług, to oczywiście sensacja w zarodku. Gdy Człowiek Roku 2007 tygodnika „Wprost”, obwoływany wciąż i wciąż, bez żadnej miary i ku jego własnemu zakłopotaniu, mężem opatrznościowym polskiej piłki, uparcie obsadzany w roli „celebryta”, po letnim turnieju osądzany bezpardonowo, odejdzie ze stanowiska, to będzie Temat. Już teraz da się ten Temat dosiąść i kawałek na nim ujechać. Już teraz da się ten Temat rozgrywać, by portalowi „podnieść słupki”, te, którymi się interesują reklamodawcy. A nad tym, że Benhakker służy jakiejś części piłkarskiego środowiska za zastępczy obiekt lęku i nienawiści – gdy tym rzeczywistym jest wrocławska prokuratura – łatwo przejść do porządku.

Powtarzam więc: brzydzi mnie barbarzyńskie, czysto komercyjne wykorzystywanie sprawy skomplikowanej i wymagającej od dziennikarza taktu. Protestuję przeciw sprowadzaniu problemów Benhakkera do poziomu plotki, do poziomu banału. Różnice kulturowe między holenderskim trenerem a „zasłużonymi działaczami”, strukturalne i instytucjonalne blokady rozwoju polskiego futbolu i zagadnienia pochodne nie zasługują bowiem na postawienie w jednym szeregu na przykład z matrymonialnymi perypetiami pewnego londyńczyka, który sobie swoje życie właśnie teraz zapragnął „uporządkować”. Pewnych rzeczy po prostu nie mówić lub robić publicznie nie wypada – co godzi się przypomnieć i londyńczykowi, i dziennikarzom.

Damian Strzeszewski w ramach Pilnujemy Euro 2012

Rejs ku mieliźnie.

To i z nagła huknęli w instrumenty obertasa, że mróz przeszedł kości…” – pisał Władysław Reymont o muzykantach na weselu Macieja Boryny. Dobrze pisał, bo i Nobla dali. W poniedziałek wrocławska orkiestra, nieźle chyba nastrojona, ta, w której występ z drżącą trwogą wsłuchują się starzy wyjadacze od piłki kopanej, też huknęła z nagła. Huknęła nie obertasa, ale R…ssa, ober-zawodnika z Bułgarskiej, żywą legendę „Kolejorza”. Reszta się zgadza: użyto instrumentów, tych przewidzianych prawem – jak zatrzymanie, doprowadzenie na przesłuchanie – i mróz przeszedł kości. Kibiców, komentatorów. Nobla po tym nie ma, jest kac. Moralny. Rozległy jak kubatura, powiedzmy, 108 bramek.

Jeśli przy – wcale licznych – wcześniejszych zatrzymaniach nieraz błąkała się koło duszy komentatora złośliwa satysfakcja (niekoniecznie pokaźna, raczej taka, jak mały głód, który dopada nieszczęśnika w jednej z reklam o tematyce nabiałowej), to akurat poniedziałkowy epizod wywoływał raczej szczere zasmucenie. Negatywnym bohaterem dnia stał się wszak piłkarz kulturalny, ujmujący, na serio lojalny wobec swojego klubu (to się tym nielicznym pamięta nawet po zakończeniu kariery), nigdy chyba nie spudelkowiały i nie skozaczkowany (pozdrawiamy Radzia, pozdrawiamy Dodzię, pozdrawiamy Mielno), wydawałoby się wręcz – prostolinijny. Budził sympatię. Więcej: budził sympatię dla Lecha. Donośnie manifestowana więź szalikowców z „Reksiem” to była mocna rzecz.

W pierwszy poniedziałek lutego 2009 nad Bułgarską napłynęły aż dwie ponure chmury. Oprócz sensacyjnego zatrzymania (chmura większa) humor popsuł zapewne Lechitom artykuł w „Gazecie Wyborczej” (chmura mniejsza) – o dość swoiście zorganizowanych kibicach, o ich „ustawkach”, „haraczach” ściąganych od kibiców przy okazji meczów wyjazdowych i innych osobliwościach. Nazajutrz dobiła chmura trzecia – policja aresztowała Waldemara K., innego piłkarza Lecha. Ktoś będzie musiał solidnie popracować nad wizerunkiem klubu. Ktoś będzie musiał zadbać o to, by Europejczycy szukający online informacji o jednej z aren turnieju 2012 nie natrafili na doniesienia brzmiące z azjatycka. I by nadwiślanom Poznań kojarzył się jedynie z gospodarnością dobrze pojętą. Piszę to mniej więcej bezinteresownie – jako kibic na dobre i złe drugoligowego OKS Startu, ale i jako człek w popularnej piłkarskiej grze komputerowej zazwyczaj grający „Kolejorzem”.

Wielu pewnie osądzi „Reksia” wyrozumiale, ze względu na wspomniane wyżej przymioty. Byłoby jednak dobrze w sposób trzeźwy i surowy wyciągnąć z tej lekcji naukę. Byłoby dobrze przy tej zawstydzającej okazji uzmysłowić sobie, jak dramatycznie skorodowała polski futbol logika piłkarskiego pokera. Jak dramatycznie, skoro niechlubną rolę przyszło odegrać nawet komuś takiemu jak Piotr R. Przy zachowaniu wszelkich proporcji, podkreślam mocno: przy zachowaniu wszelkich proporcji, przypadek poznański kojarzy się ze skandalami lustracyjnymi. Pamiętamy przecież: jedną z dotkliwszych satyr na peerelowską stagnację, film „Rejs”, wyreżyserował Marek Piwowski, w dokumentach esbeckich występujący pod nieco inną nazwą własną. Nawet on… Skandale miewają siłę uzdrawiającą. Wystarczy czasem, by odpowiednio mocno wstrząsnęły świadkami.

Damian Strzeszewski w ramach projektu Pilnujemy Euro 2012

G.ołąbek czy G.agatek?

Prawda, że wszyscy pamiętamy jeden z lepszych odcinków „Stawki większej niż życie” – ten zatytułowany „Wielka wsypa” i zwieńczony rzadkiej urody sceną, w której J-23, jak na przysadzistego Słowianina przystało, skutecznie upija kanalię Brunnera i konfidenta Zająca („To śśśwwwinia…”)? Oczywiście kojarzymy sobie jakoś ten odcinek peerelowskiego serialu nie dlatego, że nas plami podatność na komunistyczną indoktrynację, jak utrzymują z uporem godnym lepszej sprawy niektórzy publicyści, lecz choćby dla wycyzelowanej gry Emila Karewicza i Czesława Wołłejki, czyli przez sentyment dla epoki w dziejach rozrywki, gdy się jeszcze nie rozpełzły po telewizyjnych kanałach rozliczne Mroczki i insze Cichopki. Otóż w „Wielkiej wsypie” Kloss przekazywał szpiegowskie zdobycze dentyście Janowi Sokolnickiemu, alias towarzyszowi „Filipowi”. Sokolnicki wpadł w łapy Brunnera i zaznał w nich dokumentnego wytarmoszenia – nim go towarzysze broni odbili. Marny zaś los stał się udziałem każdego, kto u „Filipa” bywał.

Czterdzieści lat po nakręceniu tej fabuły jej duch okazuje się nieśmiertelny. Dziś biada temu z piłkarskiego światka, kto u Ryszarda F. alias „Fryzjera” (jeśli towarzysza, to bodaj tylko spektakularnych libacji) bywał lub kto z nim zbyt często telefoniczne pogaduchy ucinał. Wrocławscy prokuratorzy ustalili – ku osłupieniu dziennikarzy – że wśród interlokutorów „Fryzjera” nie zabrakło i Grzegorza G., pierwszego w Polsce zawodowego arbitra futbolowego. Sędzia uznawany za postać jeśli nie świetlaną, to przynajmniej nieskłonną do parania się piłkarskim pokerem, też usłyszał zarzuty udziału w „ustawianiu” meczów. Jeżeli zarzuty mają uzasadnienie i G. rzeczywiście dzwonił do „Fryzjera” po instrukcje, możliwe, że wybrzmiała za którymś razem klasyczna szyfrowana fraza z „Wielkiej wsypy”: „Grzegorz, Janek da wam obiecane kartofle; posadźcie je na wygonie pod lasem”.

Święty Mikołaj podarował więc nam – ze złośliwością, o którą mało kto świętego posądzał – szczególny upominek: kolejne pytania do niewąskiego zbioru PKP, Piłkarskich Kłopotliwych Pytań (Czy teraz awansujemy? Czy potem zdążymy? Czy zabiorą nam EURO? Czy kiksuje, bo się roztył? Leo, why?). Brzmią one tak mniej więcej: czy choć jeden z polskich sędziów okaże się godny udziału w afrykańskim mundialu? czy na polsko-ukraińskim EURO gwizdać będzie jakiś Polak? Wygląda na to, że na pierwsze z tych pytań szybko przyjdzie odpowiedzieć negatywnie – pobyt we wrocławskim areszcie uczynił z eksportowego sędziego co najwyżej odrzut z eksportu. Nie sposób też jednak wykluczyć, że G. doczeka się rehabilitacji. Przebąkiwano tu i ówdzie, że „Fryzjer” mógł niesprawiedliwie obciążyć Grzegorza G. swoimi zeznaniami po to, by perfidnie zemścić się na jedynym „nieumoczonym”.

Ta ostatnia sugestia pobudziła wielu dziennikarzy do budowania rozmaicie ukierunkowanych hipotez, a czasem wręcz przepastnych konstrukcji interpretacyjnych, przemawiających za pomienionym arbitrem lub przeciw niemu. Przypominano więc, że G. nie musiał łaszczyć się na pośledniejsze sumy, bo wżenił się w majętną rodzinę i teraz czerpie tęgie zyski z porządnych hoteli, między innymi z „Aviatora”, najelegantszego obiektu w Radomiu (co brzmi dumnie). Z drugiej strony zwracano uwagę, na przykład w „Rzeczpospolitej”, że udziały w „Aviatorze” ma Sławomir Stempniewski, do niedawna szef Kolegium Sędziów PZPN, oskarżany o grę na zwłokę w sprawie sędziowskich oświadczeń i kaucji antykorupcyjnych.

Paradoksalnie, to właśnie nad tą pierwszą argumentacją warto się pochylić – bo wiele ona mówi o współczesnej polskiej rzeczywistości piłkarskiej. Najelementarniejsza indywidualna uczciwość jest tu tak krzycząco nieoczywistym stanem rzeczy, że wręcz domaga się szerszego objaśnienia. Wydaje się anomalią, nie pozwala się zignorować, woła o komentarz. „Nie bierze łapówek? Jak to? No, musi on chyba być…” (właścicielem hotelu). Aby ktoś w uczciwość sędziego uwierzył, należy danego arbitra z niej – jak groteskowo by to nie brzmiało – szczegółowo wytłumaczyć.

Jak przyjmuje doniesienia na temat Grzegorza G. nadwiślański kibic? Ten, który dotąd na przekór wszystkiemu cucił w sobie resztki optymizmu odnośnie polskiej piłki kopanej – choć zgrzytał zębami, że BATE Borysów może, że Artmedia Petržalka mogła, a na przykład Wisła – tak kiśnie, jak kisła? Przekonał się już, że „polski Mourinho” to żaden Mourinho, teraz zwątpić musi w pojawienie się jakiejkolwiek tubylczej wersji Coliny (bo co niby może robić Colina w zakładzie fryzjerskim?). „The truth is out there”, przekonywał się wciąż i wciąż na oczach telewidzów pewien agent o posępnym wejrzeniu Davida Duchownego, ze wspomnianym wyżej agentem J-23 niemający wiele wspólnego. Oby nadwiślański kibic nie stwierdził ostatecznie „The football is out there” – i nie machnął ręką.

Damian Strzeszewski dla Pilnujemy Euro 2012

Pamięci Żylety

Na boiskach ligowych wiosną powiało – pogoda jeszcze pozwala rozegrać mecze drugiej kolejki sezonu 2008/2009. Na boiskach ligowych wiosną powiało; na niektórych silniej, bo choćby przy Bułgarskiej praca wre, a przy Łazienkowskiej sławetną „Żyletę”, czyli odkrytą trybunę, trafił szlag, to znaczy buldożer, młot pneumatyczny i wszelkie inne gruzujące ustrojstwo. Zawczasu o tym powiadomieni kibice Legii dokonali niedawno twórczej parafrazy praktyk, o jakie posądzają naszych polityków. Ci ostatni – w niepodważalnym przeświadczeniu wyborców – nic tylko walczą zaciekle o stołki, wyszarpują je jeden spod drugiego (przy pomocy trzeciego na pohybel czwartemu, dla dobra państwa oczywiście). Kierowani najszczytniejszym przykładem szalikowcy dowiedli więc obywatelskiego pobudzenia, gdy powyszarpywali pokaźną część boiskowych stołków (bo chyba i tak nazwać można proste plastikowe siedziska) z trybuny przeznaczonej do rozbiórki. Ich performance wypada uznać za szczególnie bogaty semantycznie – boć to nie tylko przejaw fascynacji jakże produktywnymi poczynaniami rządzących. To również godna najwyższego szacunku praca społeczna, znaczna wyręka dla członków ekip rozbiórkowych. Bez wątpienia w ten sposób kibice zademonstrowali wolę przedbożonarodzeniowego zacieśnienia więzi – i tak nierozerwalnej – łączącej ich z właścicielem klubu, panem Walterem. Już nieraz pod jego adresem niosły się echem znad stadionu słowa tyleż gromkie, ile czułe. Fani drużyny przeszli więc od serdecznych słów do altruistycznych czynów. Zamiast się łamać z Walterem opłatkiem, powyłamywali krzesełka. Ta zniknięta „Żyleta” zwarła jeszcze silniej ich szeregi.

Choć Legia nie jest najbliższą mi drużyną, ani ręka, ani klawiatura nie zadrży, gdy napiszę teraz dla odmiany całkiem serio: czapki z głów. Czapki z głów – wygolonych na łyso i niewygolonych: przeszło do historii miejsce owiane legendą. Autentyczną, choć i dwuznaczną. Zanim otwarte zostanie tu boisko treningowe na EURO 2012 i legendę starego zagłuszą zachwyty nad nowym (oby było nad czym się zachwycać), godzi się zbierać i jakoś pielęgnować te ślady, obrazy, zapamiętania, które wiążą się z historycznymi obiektami Legii. Ponieważ zaś na półmetku między Wszystkimi Świętymi a końcem roku chętnie wspominamy tych, którzy odeszli na wieczne świętowanie lub wieczny aut, sięgnijmy po historyjkę z udziałem Gustawa Holoubka. Zanotował ją przyjaciel Mistrza, Tadeusz Konwicki w swoim raptularzu Nowy Świat i okolice, wydanym u schyłku Peerelu.

„[…] O jego aktorstwie i o jego burzliwej drodze życiowej wszystko wiemy. Natomiast zasłona tajemnicy okrywa wiele jego drobnych postępków, o które nikt by go nie posądził. Gucieńko jest łagodny, ustępliwy, nie nastręczający sobą szczególnych konfliktów. Ale, jak zawsze w takich przypadkach, jego delikatność ma pewne granice. Wszystkie te zalety, o których wyżej wspomniałem, ozdabiają Gucia do pewnego momentu, a od tego momentu rządzi Gucieńkiem jego apaszowska druga natura, czyli przyzwyczajenia towarzyskie i honorowe wyniesione z krakowskiego Zwierzyńca, a co to jest Zwierzyniec w Krakowie, tego nie trzeba nikomu objaśniać.

Otóż siedzimy kiedyś z Gucieńkiem, Dygatem i jeszcze jakimś kibicem na trybunach stadionu «Legii» i w miłym podnieceniu oczekujemy rozpoczęcia meczu piłkarskiego. A tu za nami, na wyższym stopniu trybuny, lokuje się jakaś wataha żulów warszawskich. Nie pomni na to, że przed nimi siedzą szanowni kibice sportowi, zaczynają wrzeszczeć, rzucać mięsem, szamotać się, gwizdać, ryczeć.
Gucieńko, odziany z dystynkcją w sakpalto, odwraca się i grzecznie upomina młodzież prosząc o spokój. Bogać tam, rwetes, wrzaski, nieprzystojne słownictwo tylko się wzmagają. Gucieńko słucha tego, jego piękne uszy czerwienieją złowrogo, nagle odwraca się błyskawicznie, łapie najaktywniejszego urka za łeb i przez własne ramię trzask jego pyskiem o swoje kolano. Matko Święta, cała trybuna ucicha, chuligani milkną ze zgrozy, ten schwytany przez subtelnego Gucieńka żulik gramoli się z ziemi z rozkwaszonym nosem, a wtedy ich przywódca, wielki, barczysty drab, podnosi się z ławki i powiada z niesmakiem:
− Chodźmy stąd, bo tu granda siedzi”
(T. Konwicki: Nowy Świat i okolice, Czytelnik Warszawa 1990, s. 154-155).

Że tu sobie Konwicki tęgo pofantazjował, przypisując przyjacielowi postępki à la porucznik Borewicz, to pewne (albo prawie pewne). Ale pewne (albo prawie pewne) jest też, że bywali na Legii w jednej kompanii Gucio, Tadzio i Staś. Tak jak bywali tu bohaterowie „Złego” Tyrmanda. Tak jak bywali tu… Niech sobie każdy dopisze imiona czy nazwiska swoje i kumpli, ojca i jego kumpli, dziadka i jego kumpli. Oni tu wszyscy murem za Legią stali.

Damian Strzeszewski dla Pilnujemy Euro 2012

Taki dworzec straszny, jak go malują

Szanowny kibicu Widzewa, drogi szalikowcu ŁKS-u! Jeśli przyjeżdżałeś kiedyś na mecze wyjazdowe Twojej drużyny z warszawską Legią (o której prowadzeniu się miałeś zresztą swoje zdanie, rzadko w stolicy podzielane) pociągami specjalnymi albo zwykłymi osobowymi, to przypominasz sobie zapewne, że komitet powitalny, złożony z licznych uroczyście ubranych i wyraźnie rozemocjonowanych odświętną okazją funkcjonariuszy, czekał na Ciebie na stacji kolejki podmiejskiej Warszawa-Powiśle. Górna część tej stacji właśnie została gruntownie odnowiona. Efektowne podświetlenie poczekalni doskonale podkreśla teraz rozmach ekspresyjnej modernistycznej budowli, zaprojektowanej przez niedawno zmarłego profesora Arseniusza Romanowicza, przez długie lata niestety przygaszonej brudem. Przykre, że jakieś ćwierćmóżdże wygryzmoliło już coś prymitywnie bezsensownego i szkaradnego na jasnych ścianach schodów prowadzących na perony. Przykre, ale nie zaskakujące. Łatwiej nawet zbudować setki kilometrów autostrad, niż poczucie odpowiedzialności za to, co wspólne i szczególnie warte opieki. Obyśmy przynajmniej z jednym z tych wyzwań uporali się na czas.

Przykład oszpeconego dworca świadczy o niesłychanym zaniku elementarnej estetycznej wrażliwości u jakiejś części młodych warszawiaków (lub – skoro to stacja kolejowa – podwarszawiaków). Piszący te słowa ma wiele sympatii dla grafficiarzy, umieszczających przemyślane, dopracowane malunki w miejscach, które na takim partyzanckim przyozdobieniu zyskują, a nie tracą. Połacie ponurego betonu, podrdzewiałe blachy ogrodzeń, sypiące się osiedlowe śmietniki, zapomniane przez Boga, historię i administratorów praskie kamienice zyskują. Myślę nawet sobie, że takie szkaradztwo, jak Hotel Sobieski przy Placu Zawiszy też by zyskał. Dworzec stracił. Autorowi gryzmoła nie współczułbym więc, gdyby go policjant (załóżmy że przywiedziony na perony tkliwym wspomnieniem dni, gdy tu Widzew przyjeżdżał, gdy ŁKS…) na gorącym uczynku dojął, a choćby mu i służbową pałą grzbiet oraz to, co poniżej, wybatożył.

Naturalnie estetyczną wrażliwość kształtować ma między innymi szkoła. Ta jednak najwyraźniej skupia się na trenowaniu innych umiejętności: jak najtaniej kupić niezłą prezentację maturalną, gdzie znaleźć korepetytora, który nie zasmędzi, a wyręczy w pisaniu zadanego nudziarstwa i tak dalej. Stwierdziwszy to, wyłączam z uogólnienia nauczycieli, którym na przekór wszystkiemu wciąż się chce (uczyć, wychowywać, pobudzać zainteresowania podopiecznych). Zarazem uparcie a bezskutecznie próbuję z pamięci wyrzucić pedagogiczne miernoty, które miałem nieszczęście szkolić na uniwersyteckich zajęciach, a które zamiast szczątkową choćby wiedzą, legitymowały się najzwyklejszym nieokrzesaniem (zdaje się, że były to nauczycielki pierwszych klas podstawówki z jakim takim stażem, zdecydowane zdobyć uprawnienia polonistyczne). Wyniosłem z kontaktów z nimi niebagatelną korzyść poznawczą w postaci wniosku, że bylejakość bywa wpajana w szkole, więc trudno winić ludzi młodych za różne społecznie odczuwalne słabości.

Zresztą zły przykład idzie z góry, jeszcze wyższej góry. Odnowiono właśnie elewacje budynku Ministerstwa Obrony Narodowej. To wielkie, surowe modernistyczne gmaszysko przy warszawskiej Alei Niepodległości. Ktoś zdecydował o zawieszeniu nad wejściem (wielka tynkowana płaszczyzna, bez okien) bannera reklamującego zawodową służbę w wojsku, utrzymanego w konwencji komiksu. Zwierzchnictwo armii i komiksowa kreska – doskonałe połączenie. Jakie wojsko, taka siedziba? Ja tylko pytam, pożyczając świeżą frazę od wąsatego po oficersku byłego szefa tego szacownego resortu (chyba się nie obrazi; kiedyś dałem mu swój głos w wyborach, niech mi on teraz frazy pożycza).

Co to wszystko ma wspólnego z EURO 2012? Co nieco ma. Wciąż brak konkretnych pomysłów na odnowienie haniebnie zdekapitalizowanego dworca Warszawa-Stadion, który zresztą też współprojektował profesor Romanowicz. Czy stację, leżącą tuż obok narodowej areny jedynie się odświeży, czy może jednak wyposaży w ruchome schody, zadaszenie peronów i wszystko, w co jeszcze wypadałoby ją wyposażyć? Na razie nie wiadomo. I jeszcze refleksja ogólniejsza. Z pewnym niepokojem myśleć można o tym, jak przyjmiemy – władze lokalne, kibice, wszyscy tutejsi – nowe obiekty, wybudowane na mistrzostwa. Czy uda się je ocalić od utaplania w kiczu, bylejakości wizualnej, a nawet najzwyczajniejszym brudzie. A jeśli się uda – czy pozostaną one wyspami w morzu postsowieckiego urbanistycznego chaosu. Czy wreszcie obrosną skojarzeniami, potocznymi określeniami, czy zostaną oswojone. Czy staną się miejscami żywymi, a nie tylko bezosobowymi mallami futbolu. Ja tylko pytam.

Damian Strzeszewski dla projektu społecznego 2012

Jazda, jazda

Co za dużo, to niezdrowo. Dwa świąteczne weekendy, w tym jeden z gatunku „długich”, to za dużo. Za dużo obcowania z żałosną mizerią polskich dróg. Z ich lichą przepustowością, całkowicie już niedostosowaną do liczby samochodów. Ze znakami drogowymi, które wprowadzają w błąd, bo komuś się nie chciało zdjąć tablic ostrzegawczych, gdy już zakończono łatanie danego odcinka szosy (a narzekał na to już Lesiak, ale nie ten od osławionej szafy, tylko taksówkarz ze „Zmienników” Barei; pamiętają Państwo tę rolę nieodżałowanego Bronisława Pawlika?). Z prymitywnym cwaniactwem typków przedzierających się poboczami, gdy innych trzyma w miejscu korek, typków chętnie wyprzedzających całe kolumny aut w gęstym ruchu, by z tupetem wcisnąć się przed tych, którzy jadą spokojniej. Z niebezpiecznymi zachowaniami tych, którzy manewrują w najlepsze trzymając przy uchu telefon (a przecież „sinozębna” słuchawka do niego kosztuje mniej niż pół baku paliwa). Z pstrokacizną reklam atakujących wzrok kierowcy tam akurat, gdzie powinien on się skupić na obserwacji innych nieszczęśników, skazanych na polskie drogowe katusze. Ze smrodem, którym zieją rury wydechowe wszelakich „bet”, „golfików”, „meroli”, od dawna pełnoletnich, mających w życiorysie to i owo (z międzynarodowymi podróżami na lawecie włącznie), reanimowanych w sposób, który uczynił z nich czteroślady, przy użyciu metod, jakie się pewnie żadnemu z projektantów tych aut nawet nie śniły. I wreszcie – z frustrującą świadomością, jak znikoma część wpływów z podatków, które windują ceny paliw, posłuży rozwojowi drogowej infrastruktury.

Porzućcie nadzieję, którzy tu wjeżdżacie – mruczy sobie pod nosem rodak, gdy wraca do Polski z ziemi włoskiej, niemieckiej, czeskiej, słowackiej, zresztą litewskiej i białoruskiej często też. Porzucać nadzieję? Wiadomo, że do 2012 roku zrealizuje się tylko część planów komunikacyjnej terapii. Planów minimum – chciałoby się dodać. Pewnym symbolem obecnego stanu rzeczy jest szlak łączący Warszawę z zachodnią Ukrainą. Niby szosa lubelska ma na znacznej długości równą nawierzchnię z poprawnie nałożonymi znakami poziomymi, niby na dwupasmowym odcinku omijającym Garwolin kierowca aż czuje się zachęcony, by sprawdzić, „ile fabryka dała” (i chyba nie husarska fantazja tu się odzywa, a po prostu działa efekt kontrastu). Wciąż jednak szlak przecina wiele miejscowości, nie brak punktów podwyższonego ryzyka, a przy nasilonym ruchu ciężarówek nie sposób jechać jednopasmówką płynnie. Lokalne gazety informują o konsultacjach, jakie projektanci nowej drogi przeprowadzają z mieszkańcami podwarszawskich miejscowości. Czas nagli. Trzymamy kciuki, silnie, jak za reprezentację.

Oby postęp można było mierzyć nie tylko w kilometrach oddanych do użytku autostrad i ich substytutów, czyli dróg ekspresowych, ale też w liczbie miejsc uwolnionych od reklamowego szkaradztwa i chaosu zbędnych znaków. Oby też zakorzeniały się wśród kierowców obyczaje, które nie przynoszą nam wstydu. Na razie chwała tym, którzy mniej oczywiste wymiary polskiej motoryzacyjnej rzeczywistości zauważają. Tu głęboki ukłon w stronę redaktorów „Tygodnika Powszechnego” – za jeden z wrześniowych numerów pisma. Autorzy najzupełniej słusznie potraktowali różne aspekty polskiej kultury ruchu drogowego jako wskaźniki ogólniejszych społecznych zjawisk. Jeśli kto nie czytał – warto łypnąć.

I jeśli wolno, jeszcze dwa słowa żalu, że tygodnik „Motor” nie zamieszcza już, jak to czynił do niedawna, pouczających opisów autentycznych wypadków drogowych z doskonałymi, wyważonymi komentarzami. Jak dowodzą statystyki, tego wciąż nie dość.

Damian Strzeszewski dla Pilnujemy Euro 2012

Po wyborach.

Umarł król, niech żyje król – powiedzmy, bo ciężko byłoby rzec, iż nastało lato po tym, jak listek spadł, w przyrodzie odbywa się to wszak w innej kolejności. Emocje okołowyborcze już opadły, pewnie nawet wśród hungarystów, do grona których powrócić przyjdzie władcy ustępującemu. O to, by jego filologiczne uzdolnienia nie uległy roztrwonieniu – a tym groziłoby koordynowanie prac przed EURO 2012 z ramienia UEFA – zadbać mają władze rzeczonej federacji. Ten tsunamiczny przypływ troski o filologię węgierską nie jest bez związku z wynikiem osławionego głosowania w PZPN. W odczuciu Platiniego tak pasują do siebie Lato i EURO, jak gulasz i awokado, albo i jeszcze gorzej. Szef kuchni, która wypichciła gulasz, nie dość, że mdły w smaku, to jeszcze letni, nie zajmie więc prawdopodobnie prestiżowego i jednak oczekiwanego stanowiska. Zaszczyt ten spotka ponoć Zibiego. Czyżby za zajęcie dobrego, trzeciego miejsca w głosowaniu?

My, publiczność, winni jesteśmy wdzięczność tyleż bezbrzeżną, ile głęboką, tym wszystkim, którzy zgotowali nam to zacne widowisko. Ileż mieliśmy uciechy ze słów działaczy, tych niezłomnych strażników niezawisłości PZPN, najszczerszych demokratów, oburzonych, że jakiś Surkis próbuje dyktować werdykt. Serce rosło, gdy delegaci wręcz wzdragali się na samą myśl, że jakiekolwiek rozwiązania gotów ktoś przepychać kolanem i aktówką przyklepywać. Przecież to obce chlubnym tradycjom ich związku i ustabilizowanym tu zachodnim standardom. Oni, prawda, by tak nigdy…

Gdyby ktoś dziś spróbował ryzykownego porównania wyborów w PZPN i prezydenckiej elekcji w USA, doszedłby do ciekawych wniosków. Jak wiadomo, na niektórych „republikańskich” obszarach wygrał kandydat demokratów. Przyjmijmy, że podstawowy wpływ na ten wynik miały racjonalne kalkulacje i w konsekwencji reorientacje wyborców, a nie tylko różnice w wydatkach obu sztabów na reklamy i nie aktywizacja dotąd raczej biernych grup obywateli. Przy takim założeniu można wielu Amerykanom przypisać następujący pogląd: najaktualniejsze wyzwania wymagają radykalnej zmiany, mniejsza o to, czy rządzić będzie „nasz”, czy nie „nasz” człowiek. Podobne poczucie odpowiedzialności u delegatów na zjazd wyborczy PZPN nie zwyciężyło. Chromolić Euro, nie nasza broszka, panie. Związek jest, jaki jest, ale my go zmienić nie damy. Ma on tam może i swoje minusy, rozchodzi się o to, żeby te minusy nie przesłoniły nam plusów.

Inna sprawa, jaki obraz rywalizacji między kandydatami rysowało przed wyborami wielu dziennikarzy. Ze szczególnym upodobaniem pisano i mówiono o Zdzisławie Kręcinie, którego personalia pojawiały się zresztą wówczas w wersji nieco bardziej zwartej niż powyższa – z przyczyn powszechnie znanych. Ktoś słabiej obeznany z piłkarskimi aktualnościami mógł wówczas pomyśleć, że swoją kandydatkę wystawiła Partia Kobiet. Słyszał bowiem, jak zastanawiano się rozwlekle, co to będzie, gdy wygra jakaś Zdzisławka. Zdzisław K. doczekał się charakterystyk bezlitosnych. Może i trafnie, ale niezbyt grzecznie kojarzono jego aparycję z wyglądem aparatczyków, portretowanych w sposób niezrównany w późnych komediach Barei. Gdyby trafiło na żurnalistów bardziej oczytanych (jak wiadomo, dziennikarze literacką erudycją grzeszą nieczęsto), pewnie by się powołali jeszcze na wizerunki partyjniaków z powieści Kazimierza Orłosia i na pewien kongenialny fragment Małej apokalipsy. Bo tak pisał Konwicki: Oto płyną w tę i w tamtą stronę jakieś przykre pyski. Złe, niechlujne, napiętnowane dziedziczną i nieodwracalną brzydotą. Czasem mignie między nimi obły arbuz mordy aparatczyka państwowego lub partyjnego. Oni się wyróżniają jakimś opuchnięciem alkoholicznym, paskudnymi rzadkimi włoskami układającymi się w przykrych loczkach na spoconych czaszkach. Ich wyróżniają małe, bystre i podejrzliwe oczka, pulchne gąbczaste policzki, ich odróżnia brak ust, które zastępuje otworek do wygłaszania referatów. Chryste Panie, kiedy to się stało, kiedy to społeczeństwo zła wiedźma przemieniła za karę w wielki tabun jaskiniowców.

Prawda, że i tym dałoby się Kręcinie przygrzmocić? W którymś momencie jednak zaczyna się łomotanemu z lekka współczuć. I kiełkuje nieśmiało pytanie, czy obrany przez tego lub owego dziennikarza ton ostry, aż zgrzyta, na pewno świadczy o jego bezkompromisowości. A może delikwent paszkwilancko sobie podokazywał, bo ktoś ważny smyczy popuścił? Odrzuciwszy tak gorzkie domysły, mniemam, że jest jeszcze inaczej: wszystkim rozprawiającym w Polsce o sprawach publicznych weszło w nawyk używanie języka wojny. Od jakiegoś czasu każda wypowiedź publicystyczna musi zawierać dozę jadu pod adresem „kartoflanego” lub „wilczookiego” oraz kapkę wazeliny, puszczonej z myślą o politycznym ulubieńcu. Nie da się zająć stanowiska w jakiejkolwiek istotniejszej sprawie, jeśli się wcześniej starannie nie obsiusia granic swojego rewiru politycznych przeświadczeń – tak media spsiały. Zadziałał więc prosty mechanizm – zaadaptowania najłatwiej dostępnych wzorów mówienia o różnicach programowych i osobowościowych. W Bońku, Kręcinie i Lacie wystarczyło dostrzec bohaterów innych naszych aktualnych opowieści – i już komentarze popłynęły równym strumieniem.

Pozostaje sobie życzyć, by deprecjonujące opinie na temat nowego prezesa PZPN okazały się prędzej czy później tylko efektem wspomnianego automatyzmu poznawczego. Pozostaje sobie życzyć, by pokonani (Boniek, może i Listkiewicz) zagrali na odpowiadających im pozycjach w drużynie, która skutecznie zagra o udane EURO 2012.

Damian Strzeszewski w ramach Pilnujemy Euro 2012

Do przyjaciół liderów grupy.

Sprawa się rypła – jak głosił tytuł popularnej dawno temu powieści. Optymiści przed ostatnim tegorocznym meczem eliminacyjnym wieszczyli spacerek po trzy punkty. Jeśli pojedynek w Bratysławie przypominał przechadzkę, to tylko tę, która się stała udziałem Janusza W. w ostatni piątek. Nikt jej chyba nie zazdrościł kędzierzawemu dżentelmenowi (który w jednej z komedii Lubaszenki pojawił się w epizodzie jako dżentelmen właśnie – pamiętają to Państwo?), bo trasa wiosła z wrocławskiego aresztu do prokuratury. Dla wzbogacenia doznań i ku uciesze reporterów rośli panowie dwaj trzymali spacerowicza pod ramię jak nie przymierzając towarzysz Bierut celebransa na procesji w Boże Ciało krótko po wojnie.

Wracając do pamiętnego meczu, Boru… bar… …dzo dobrze tym razem nie bronił i biało-czerwoni zmuszeni byli opuszczać gród Preszburgiem ongi zwany biali ze złości (sportowej, oczywiście), czerwoni ze wstydu. Z tą białością nieco może przesadziłem, dało się zaobserwować raczej taki typ rozsierdzenia, który występuje na skutek bliskiego kontaktu ze Złotym Bażantem, rekolekcji u Złaknionego Mnicha, bądź lewitowania nad Doliną Demianowską, a zatem wysokoprocentowym rumieńcem zabarwia lica kibica. Zagniewanie podsycać mogły przedmeczowe nieporozumienia z tubylczymi policjantami. Wszystko to przez barierę językową. Nasi nie wiedzieli, jak wyrazić w języku Ľudovita Štúra, że mają RACJĘ zwolennicy Leona B., zmuszeni więc byli pokazać, że mają RACE. Stróże dostroili się na swój sposób do zaproponowanej konwencji komunikacyjnej i aby zademonstrować, iż czują się UJĘCI żarliwością gości, pewną ich liczbę UJĘLI. Więzy przyjaźni polsko-słowackiej okazały się dla tych przybyszów cokolwiek krępujące, a to niechybnie przywiodło ich do konkluzji, że pewnych granic bratania się nie należy przekraczać nawet w Bratysławie. Czarę goryczy zapewne przelała obelga rzucona w jakimś miejscowym tabloidzie: ośmielili się tam kłam zadać oczywistej oczywistości, iż Polki to piękne kobiety są. W naszych snadź rycerska dusza zbudziła się jak Rymkiewiczowski żubr, bo postanowili srogą pomstę wywrzeć na załganych psubratach i pogonić ich, gdzie pieprz rośnie i Adriana Sklenařiková-Karambeu topless pozuje. Dym długo ścielił się nad pobojowiskiem…
Było – minęło, powie ktoś. Po co wracać do spraw wstydliwych i zamkniętych; po co, skoro tyle wykwita spraw wstydliwych i nader aktualnych, acz zamknięcie kogo trzeba zwiastujących. Po co zaprzątać sobie głowę tamtą czarną środą, lepiej już zająć myśli taką czy inną Czarną Mambą…

A niżej podpisanego korci, by we własnym imieniu z dobrej i nieprzymuszonej woli przeprosić mieszkańców Bratysławy i pracowników stacji benzynowych przy trasie E75 za to wszystko, co u niektórych naszych rodaków wzięło się z chamstwa, z głupiego – bo nieuzasadnionego – poczucia wyższości, z rozczarowania wyrastającego na tej właśnie zjełczałej megalomanii. Czuję potrzebę przeproszenia, bo szczerze kibicowałem Artmedii Petržalka, gdy chwacko sobie poczynała w Lidze Mistrzów (acz ostatnio przysiadła na 9. miejscu w tabeli Corgoň Ligi, zdobywszy o połowę mniej punktów niż lider z Żyliny). Czuję potrzebę przeproszenia, bo mam wiele nostalgicznej (albo, strach powiedzieć, soc-nostalgicznej) sympatii dla stadionów takich jak ten w Trenczynie nad Wagiem.

Mijają to miasto podróżujący ze Śląska na południe Europy, w stronę Bratysławy i Wiednia. Rzuca się w oczy zamek górujący nad gąszczem domów i wrzecionowatym rynkiem, dostojnie osiadły na szczycie góry. Przeglądając stare albumy, można się przekonać, że kiedyś na szczycie zamkowej wieży świeciła wielgachna radziecka gwiazda, czyli dość oryginalne precjozum jak na tak spektakularną pozostałość po epoce feudalnej. Z zamku właśnie doskonale widać miejskie obiekty sportowe, z ligowym boiskiem otoczonym czterema masztami oświetleniowymi w formie wysmuklonych i pochylonych lup. To one wbijają się w pamięć. Podobnie jak bratysławski Nový Most z kawiarnią w kształcie dysku na szczycie pylonu, wykorzystany zresztą polsko-radzieckim filmie o astronautycznych perypetiach Pana Kleksa (a jakże!). Podobnie jak położona niedaleko mostu Słowacka Galeria Narodowa, zwalista bryła niby ukośnie podwieszona przy naddunajskim bulwarze. Podobnie jak siedziba Słowackiego Radia, czyli coś w rodzaju piramidy wbitej czubkiem w ziemię. Świadectwa artystycznej odwagi, okazanej w czasach, gdy za inne przejawy odwagi płaciło się w tej części świata słono. Anachroniczne już, może nawet śmieszne, ale promieniujące ciągle jakimś autentyzmem.

Marzy się, by stadiony, które staną w Polsce przed EURO 2012 też wiązały w sobie ładunek autentyzmu. By nie tylko spełniały wymogi funkcjonalne, ale też coś komunikowały o rzeczywistości, której są cząstką – by komunikowały choćby tym tylko, którzy mają ochotę takie ulotne komunikaty odczytywać. Ciekawe, na którym z tych stadionów pokonamy po raz kolejny Słowację. Tak, kolejny! Bo najbliższe zwycięstwo już wiosną, w rewanżu. Prawda?

Damian Strzeszewski dla Pilnujemy Euro 2012

Przepraszam za wyrażenie, narodowy.

Choć wstrzemięźliwość jest cnotą godną szacunku, a prawdziwy kibic pierwszorzędnymi cnotami winien być przyozdobion, od Stadionu Narodowego mam czelność wymagać. Punkt pierwszy: wymagam, by był. By powstał; na razie leży – jedni twierdzą, że na deskach kreślarskich jako projekt, inni – że pod względem tempa prac przy jego budowie. By wyrósł; w naszej części Europy nierzadko to i owo rosło na gruzach – zwykle cennych obiektów architektonicznych. Wiadomo jednak, że te rozkruszone szczątki murów, które pół wieku temu zwieziono z lewobrzeżnej Warszawy, by usypać trybuny Stadionu Dziesięciolecia, wywozi się już wywrotkami. Uradowali się na wieść o tym kierowcy, korzystający regularnie z okolicznych dróg. Ktoś przytomnie proponował, by ładować gruz na barki i spławiać Wisłą, tej wszakże kijem zawrócić się nie da, więc – jako rzecze pismo – co ma być zakorkowane, to będzie. A że miasto wykosztowało się na dwujezdniową ulicę Wał Miedzeszyński, zaś inne jezdnie kazało w weekendy frezować? Nic to, ważny interes społeczny wymaga, by nikt nie poczuł się sprowokowany do szybkiej jazdy brakiem kolein (już nikt nigdy przez ten brak kolein sprowokowany do szybkiej jazdy nie będzie, powiedziałby poseł ZZ). Wymagam (to jeszcze w punkcie pierwszym), by się rychło rozścielił (stadion, nie poseł ZZ oczywiście) – jak przystało na gniazdo, a taką formę ponoć mu nadadzą. Właśnie o formie warto rzec słów parę. Jej dotyczy punkt drugi i ostatni mojej krótkiej listy dezyderatów: wymagam by był narodowy, skoro już Narodowym zwać się będzie. Jeśli brzmi to nacjocentrycznie i wywołuje skojarzenia z dystansującymi się od idei kosmopolityzmu młodzieńcami o połyskliwych czaszkach (a w kontekście stadionowym o takie asocjacje nietrudno), to śpieszę wyjaśnić, że o co innego idzie.

Wybór projektanta, spółki JSK Architekci ogłoszony został w listopadzie ubiegłego roku. Po paru miesiącach dziennikarze wychwycili daleko idące podobieństwo warszawskiego projektu do tego, który inna filia niemieckich JSK Architekten realizuje w Kapsztadzie. Autorzy rysunków w odpowiedzi wskazywali na różnice w kolorystyce, w liczbie zagięć bryły, podkreślali, że finalne plany budowli dopiero powstają. O ile jednak pamiętam, nikt nie miał tyle tupetu, by w zaparte bronić nieskalanej oryginalności warszawskiego projektu – choć pewnie i bez tego się nie obyło, niewykluczone, że przeoczyłem wypowiedzi zainteresowanych polityków. Może się zatem przytrafić bywałemu na turniejach kibicowi z Włoch, Czech czy Szkocji, że ujrzawszy warszawski Stadion Narodowy po raz pierwszy, sarknie w myśli: O żesz… Pomyliłem samoloty, znowu jestem w RPA. Ewentualnie doda: Widać zarobili na mundialu, skoro przemalowali stadion.

Racja, przesadzam. Jeśli nie grubo, to grubawo. A nuż JSK Architekci tak się do pracy przyłożą, że obiekt oryginalny powstanie, wyrośnie, rozścieli się. Jeżeli jednak dostaniemy (my naród, we the people) stadion seryjny, bliźniaczy względem innych, stadion spod sztancy – pozostanie niedosyt, wstyd, a może nawet rozlegnie się zgrzytanie zębów. Ukłuje poczucie upodrzędnienia, niespecjalnie miła świadomość, iż stanowimy wspólnotę tak słabą, że nie stać nas nawet na wyartykułowanie własnego estetycznego gustu. Przyjdzie zapytać, czy kulturowa amnezja zlikwidowała potrzebę nawiązania do tutejszej artystycznej tradycji.

Weźmy i to w rachubę: Stadion Narodowy sąsiadować będzie z Saską Kępą, dzielnicą prestiżową mimo zaniedbania i żywą dzięki niezgorszym knajpkom. Co więcej, w rejonie ulicy Francuskiej stoi mnóstwo budynków projektowanych przez mistrzów polskiego modernizmu – którzy tworzyli jakość architektury międzywojennej, a do pewnego stopnia i powojennej. Takie szlachetne sąsiedztwo to rzecz w wypadku wielkich obiektów sportowych dziś nieczęsta – zatem zobowiązuje. Inna sprawa, że nie każdy stadion zobowiązaniu temu sprostał. Zdezelowany i mało porywający Puskár Ferenc Stadion w Budapeszcie razi w zestawieniu ze wspaniałym secesyjnym Muzeum Geologicznym autorstwa Ödöna Lechnera, położonym tuż obok, zresztą nieopodal eleganckiego Lasku Miejskiego.

Uwaga kolejna, przyznaję, dość niepoprawna politycznie. W trzech z czterech polskich miast uwzględnionych w planach Euro 2012 rzuca się w oczy, wręcz dominuje architektura niemiecka i niemiecki rygor urbanistyczny. Wątpię, by u kogokolwiek wrażenie to zatarły ratusz i „okrąglak” Leykama (skądinąd współautora Stadionu Dziesięcolecia) w Poznaniu, wieżowce przy Placu Grunwaldzkim i nowy gmach Politechniki we Wrocławiu czy zabudowa gdyńska w Trójmieście. Jeśli coś jeszcze – wyjąwszy może Wrocław – atakuje wzrok przybysza, to chaos przestrzenny: od bałaganiarskiej niespójności całych fragmentów zabudowy, po zaśmiecenie ich nośnikami reklamowymi. To niechlubne potwierdzenie stereotypów, jakimi opisuje się kraje cywilizacyjnego niedowładu: ślady kultury materialnej dawnego imperium w oceanie bylejakości.

Budowa stadionów, wytyczanie i odnawianie ciągów komunikacyjnych z myślą o wielotysięcznej rzeszy kibiców, czynienie miast czytelnymi dla przybyszów z innych stron -to konieczność, jasne. To wszakże też niepowtarzalna szansa na odnalezienie się społeczności w swoim miejscu, szansa na zbudowanie własnej obecności w tym i owym konkretnym miejscu – poprzez formy architektoniczne, urbanistyczne, plastyczne. Warto obserwować, czy tę szansę wykorzystujemy, czy wykorzystujemy ją w Warszawie.

Damian Strzeszewski dla projektu społecznego Euro 2012

Wojenka futbolowa.

Większość gazet poważnych i poczytnych (to nie zawsze idzie w parze), większość internautów dyskutujących w portalach tychże uznała, że team Miro Drzewieckiego zbłaźnił się haniebnie w potyczce z ekipą Listka, Kolatora i ich towarzyszy. Trudno się z tym werdyktem nie zgodzić. Chciałoby się jeszcze zapytać, czy bardziej martwi wynik awantury, czy jej domniemany powód: kwestia praw do transmisji telewizyjnych. Sugerowano, że miłościwie nam panujący, kierując się zasadą marketingową „kup pan trzy, to dorzucimy czwarte”, postanowili wspomóc zyskami ze sprzedaży transmisji EURO 2012 koncern medialny (którego nazwę mniej światli odczytują tak, jak się wymawia angielski skrót opisujący istotę pozaziemską, słynny dzięki filmowi Stevena Spielberga sprzed z górą ćwierćwiecza), przeznaczywszy dopiero co zdumiewająco hojną sumę ze środków samorządowych na budowę pewnego stadionu klubowego. Doszukiwanie się tak niskich pobudek uzna ktoś (ale, co ciekawe, raczej nie kibice zainteresowanego klubu) za przejaw złośliwości lub małostkowości. Kto inny jednak pokiwa głową ze smutnym zrozumieniem nad małym felietonem dowcipnego i inteligentnego dziennikarza – jednego z tych papużków-sporadycznie-rozłączków, którzy o sławnych pogwarkach Rywina i Michnika napisali na długo przed gazetą najważniejszego Adama od czasów Mickiewicza. Otóż mowa w rzeczonym felietonie o rosnącej roli (w teamie Miro) polityka, który mimo krótkiego dość stażu może zapisać na liście swych osiągnięć zatrudnienie w Agencji Rozwoju Mazowsza i proces z poważnym tygodnikiem, oskarżającym go o „dojenie” własnej partii. Tu dobrze, by dobył się z piersi zgredzi jęk dezaprobaty: w logice działań młodych partyjnych arywistów mieszczą się różne i różniaste „deale” z tymi i owymi podmiotami życia dziennikarskiego i gospodarczego. Niewykluczone więc, że coś jest na rzeczy.

To by falsyfikowało inną teorię na temat dogasającej właśnie wojenki. Teoria to banalna i nieskomplikowana niczym duchowość Joli Rutowicz, ale cieszy się ona – podobnie jak pomieniona miłośniczka różów – pewną popularnością w narodzie. Otóż bąka się czasem z wisielczym humorem, że mógł rząd pójść na wojnę z UEFA i FIFA, by możliwie małym kosztem „wizerunkowym” zdjąć z siebie ciężar odpowiedzialności za przygotowania do imprezy, by EURO Polsce odebrano – skoro i tak nie zdążymy… tu można długo wymieniać, czego nie zdążymy. By tę hipotezę jakoś ugruntować, pozwolę sobie na wspomnienie o charakterze osobistym, sięgając pamięcią do pewnego ciepłego popołudnia w kampusie Uniwersytetu Warszawskiego (tuż po wojnie pisarze lubili umieszczać tam scenki z młodzieżą korporancką w roli głównej, by szaleńczo antysemicką – ich zdaniem – Polskę sanacyjną skutecznie zohydzić; skoro więc miał tam prawo wstępu Brandys czy Dygat, to i mnie wolno). Działo się to bodaj dzień przed pamiętnym „Poloń e Ikren” Platiniego, czyli przed ogłoszeniem, kto zorganizuje EURO 2012. Przypadkiem spotkałem kolegę z licealnej ławy, człeka wielkiej zacności, niemałej inteligencji i licznych, w tym skrzypaczych uzdolnień. Zeszło na futbol. Zanim jeszcze jeden z nas wypowiedział na głos, że rozmowa Platiniego z prezydentem Kaczyńskim mogła być w istocie targiem: mistrzostwa za PZPN (dajcie nam mistrzostwa, Listkowi włos z głowy nie spadnie – proszę wybaczyć trywialność), już jeden z drugim zgodziliśmy się wzrokiem, że to wcale prawdopodobne. A potem było wiele, wiele przytaknięć, gdy taką interpretację się podsuwało rozmówcom najrozmaitszym.
O takich mało sympatycznych przeczuwanych aspektach sprawy EURO 2012 zapomnieć nie sposób, choć chciałoby się tej szarej warstewki (czego? Właśnie, czego…) nie widzieć. Chciałoby się nie widzieć jej, doceniając związane z EURO 2012 szanse na zmiany w tylu dziedzinach życia. Logika politycznego konfliktu, logika tarć między instytucjami o sprecyzowanych interesach, jednak prześlepić tego raczej nie pozwoli.

Damian Strzeszewski dla Pilnujemy Euro 2012

Ze stadionu mówił dla Państwa…

Językowe potknięcia, stylistyczne wygibasy, frazy niebanalne w zamierzeniu, bareicznie śmieszne w efekcie – znojny trud sprawozdawców sportowych to temat zawsze wdzięczny. Co smakowitsze cytaty, z podziwu godną pieczołowitością zbierane przez koneserów polszczyzny-szpakowszczyzny, zydorowszczyzny i szaranowszczyzny (jeśli już sięgać po przykłady, to najwybitniejsze), żyją wiecznie jak idea Lenina, choćby krążąc w tych mailach, które wysyła się znajomym po przyjściu do pracy i przygotowaniu kawy, a przed zabraniem się do dzieła. Boki zrywać, jak się mawiało bodaj za czasów Bohdana Tomaszewskiego? Boki zrywać można, można też jednak zauważyć tę oczywistość, iż pomienieni – a wykpiwani – wirtuozi mikrofonu, z lekka anachroniczni, bo legitymujący się aparycją i stylem przekazu zakorzenionymi w dziarskiej po żołniersku poetyce telewizji lat 80. minionego wieku, nad swymi następcami utrzymują przewagę. Trochę podobnie rzecz się ma z zadbanymi youngtimerami, to znaczy odrestaurowanymi autami z nieodległej przeszłości: wciąż mogą zaspokajać praktyczne potrzeby, a nadto jaki duch w nich tkwi! Niech się schowa zoptymalizowany aż po bezpłciowość współczesny odpowiednik.

Zdawanie sprawy na antenie z tego, co się dzieje na boisku, to wszakże nie tylko kwestia stylu, elastyczności językowej, której patronować powinna niezaśniedziała błyskotliwość. To także czasem kwestia odpowiedzialności, odpowiedzialności indywidualnego uczestnika komunikacji masowej. Przynajmniej gdzieniegdzie i niekiedy. Że wciąż gdzieniegdzie – uzmysłowił igrzyska w Chińskiej Republice Ludowej i perypetie olimpijskiej sztafety. Że niekiedy, że zależnie od politycznego i społecznego kontekstu – przypomniał doskonały (choć czarno-biały) dokument Macieja Drygasa o Ryszardzie Siwcu, człowieku, który podczas dożynek 1968 na Stadionie Dziesięciolecia, przy pełnych trybunach dokonał samospalenia w proteście przeciwko napaści Ludowego Wojska Polskiego na Czechosłowację (Usłyszcie mój krzyk, 1991). Film ten wyemitowano w TVP1 na początku września, w zapowiedzi podkreślając, że obiekt, który stał się scenerią dramatu, właśnie idzie pod kilof, by dać miejsce Stadionowi Narodowemu – co zresztą dodatkowo uzasadnia pisanie o nim w tym miejscu.

Dokumentalista nagrał rozmowy nie tylko z najbliższymi Siwca, lecz również ze świadkami jego autodafe, ludźmi, którzy znaleźli się na stadionie dla przyjemności lub ze służbowego obowiązku. Uderzające było to, co miał po latach do powiedzenia przed kamerą spiker radiowy (mniejsza o jego nazwisko), który relacjonował pamiętne dożynki i wówczas przed mikrofonem nie wspomniał słowem o tym, co rozegrało się na oczach tysięcy zgromadzonych. Na filmie tłumaczył okrągłymi zdaniami, wypowiadanymi beznamiętnie – tak, jak się odklepuje dręcząco nudną i dlatego wykutą na pamięć lekcję. Rzekł mniej więcej tyle: kiedy Siwiec oblał się rozpuszczalnikiem i podpalił, orkiestra grała skoczny taniec, program występów nie został przerwany; nie było sensu mówić o tym na antenie, dramatyczny gest buntu i ludowe nutki nie pasowały do siebie; zresztą radiowcy starają się dostosować rytm swoich komentarzy do taktu muzyki; co innego, gdyby Siwiec podpalił się w czasie przemówienia Gomułki, gdyby pierwszy sekretarz przerwał – wówczas należałby jakoś wyjaśnić tę pauzę…

Zapewne nawet oszczędne zdania o człowieku płonącym i wykrzykującym antypartyjne hasła spiker przypłaciłby wyrzuceniem z pracy i wilczym biletem. Z tego powodu łatwy gest potępienia, uzasadnionego przecież, wydaje się właśnie zbyt łatwy. Uderza wprawdzie żałosna słabość przytoczonego usprawiedliwienia. Pobrzmiewa w nim ton pretensji do desperata, że zadał sobie śmierć nie w tym momencie, co trzeba. Respekt budzi jednak waga decyzji podejmowanej w mgnieniu oka – mówić, czy karnie przemilczeć. Zręczni powieściopisarze (kiedyś oprócz blogów czytywano powieści…) umieli podobne momenty zwrotne w życiu bohaterów dobrze rozegrać artystycznie, rozsiać na długie akapity fundamentalnych rozważań. Możliwe, że w przypomnianym tu wypadku rolę odegrał nawyk spikera, że zadziałał nabyty mechanizm nakazujący wrzucić z budowanej na żywo opowieści wszystko to, co nie przystaje do wielkiej opowieści peerelowskich propagandystów. W każdym razie mniej lub bardziej świadomy odruch autocenzury sprawił, że przesłanie Siwca nie dotarło do zbyt wielu adresatów.

Oczywiście niewysokie jest prawdopodobieństwo, że w najbliższym czasie na którejś ze sportowych trybun w naszej części świata (na przykład na EURO 2012) wydarzy się coś porównywalnego. Możliwe, że gdzieś zieloni zamanifestują swoją więź z fauną, pokazując się nago, jak ich stworzył Pan Bóg lub inne źródło dobra, prawdy i piękna. Możliwe, że na płytę któregoś stadionu wbiegnie kibic – by udowodnić, że można przechytrzyć ochroniarzy i by znaleźć się na filmie wysoko notowanym przez parę dni w serwisie youtube.com. Etyczne dylematy sprawozdawców dotyczą epizodów takich albo równie błahych. Powtórzyć w transmisji sekwencję pokazującą, że sfaulował przeciwnika i nie poniósł kary „nasz” zawodnik, czy nie? Odnotować, co wykrzykują pod adresem tego lub owego biznesmena, bądź polityka kibice, czy nie? Te pytania można by zbyć machnięciem ręki, gdyby nie całkiem konkretna siła oddziaływania sportowych transmisji. Łatwo tę siłę oszacować – starczy wziąć ceny emisji spotów reklamowych, towarzyszących transmisjom. O takich bowiem wartościach, jak szacunek dla widza i elementarna uczciwość dżentelmeni nie rozmawiają.

Damian Strzeszewski dla Pilnujemy Euro 2012